Nhà quân sự thiên tài — người ba lần đánh bại quân Nguyên Mông, vị anh hùng dân tộc được nhân dân tôn xưng là Đức Thánh Trần.
Một người — ba cuộc chiến —
và tám trăm năm được nhân dân thờ phụng.
Trần Quốc Tuấn sinh năm 1228 tại làng Tức Mặc (Nam Định), là con trai của An Sinh Vương Trần Liễu và là cháu gọi vua Trần Thái Tông bằng chú. Từ nhỏ, ông đã bộc lộ tư chất thông minh, dung mạo khôi ngô và lòng yêu nước sâu sắc.
Cuộc đời ông trải qua ba đời vua Trần — Thái Tông, Thánh Tông và Nhân Tông. Ba lần quân Nguyên Mông xâm lược, ba lần ông được giao trọng trách thống lĩnh quân đội. Và cả ba lần, Đại Việt đều chiến thắng.
Trên giường bệnh trước lúc qua đời, khi vua Trần Anh Tông đến thăm hỏi về kế sách giữ nước, ông đã để lại lời dặn nổi tiếng: "Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc — đó là thượng sách giữ nước."
Sinh tại làng Tức Mặc, phủ Thiên Trường (nay thuộc Nam Định) — quê hương của nhà Trần. Từ nhỏ được cha là An Sinh Vương Trần Liễu giáo huấn cẩn thận.
Quân Mông Cổ lần đầu tiến đánh Đại Việt. Ông được vua Trần Thái Tông phong làm tướng cầm quân chống giặc. Cuộc kháng chiến thắng lợi sau trận Đông Bộ Đầu.
Được phong làm Quốc Công Tiết Chế — tổng chỉ huy toàn quân. Đánh bại 50 vạn quân của Thoát Hoan qua các trận Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết, Vạn Kiếp — một trong những kỳ tích quân sự của thế kỷ XIII.
Cắm cọc trên sông Bạch Đằng, dụ hạm đội quân Nguyên vào thế bẫy. Toàn bộ đoàn quân Nguyên của Ô Mã Nhi bị tiêu diệt hoàn toàn — kết thúc vĩnh viễn giấc mộng xâm lược Đại Việt của nhà Nguyên.
Qua đời tại Vạn Kiếp vào ngày 20 tháng 8 âm lịch. Vua Trần Anh Tông truy phong Thái Sư, Thượng Phụ, Quốc Công Tiết Chế, Nhân Võ Hưng Đạo Đại Vương. Nhân dân tôn làm Đức Thánh Trần, lập đền thờ khắp cả nước.
30.000 quân Mông của Ngột Lương Hợp Thai tiến đánh Thăng Long. Vua Trần Thái Tông rời kinh đô, dùng chiến thuật "vườn không nhà trống". Trận Đông Bộ Đầu kết thúc chóng vánh — giặc rút về chỉ sau 9 ngày.
50 vạn quân Nguyên đánh từ hai hướng Bắc và Nam. Quân Trần rút lui chiến thuật, sau đó phản công qua các trận Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết — tiêu diệt đại quân, buộc Thoát Hoan chui ống đồng chạy về.
30 vạn quân bộ và 500 chiến thuyền của Nguyên tiến đánh Đại Việt. Trận quyết định trên sông Bạch Đằng: bãi cọc ngầm dưới nước nhô lên khi thuỷ triều rút — toàn bộ hạm đội địch bị tiêu diệt, Ô Mã Nhi bị bắt sống.
Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối — ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa.— Hịch tướng sĩ · 1284 —
Áng văn bất hủ viết năm 1284 trước cuộc kháng chiến lần II — kêu gọi tướng sĩ đoàn kết, quyết chí đánh giặc. Được coi là bản anh hùng ca đầu tiên của văn học Việt Nam.
Bộ binh pháp tổng kết kinh nghiệm quân sự của ông — gồm các phép bày trận, dùng quân, đánh thuỷ, đánh bộ. Cho đến ngày nay vẫn được nghiên cứu trong trường quân sự.
"Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc" — tư tưởng vĩ đại nhất mà ông để lại: muốn giữ nước lâu dài, trước hết phải biết thương dân, nuôi dưỡng sức dân.
"Vườn không nhà trống" — lui binh chủ lực, để lại chiến trường trống rỗng làm địch kiệt quệ. Sau này được nghiên cứu như một trong những chiến thuật du kích sớm nhất lịch sử nhân loại.
Không ai chết khi còn được nhớ đến. Hưng Đạo Đại Vương đã đi vào cõi bất tử — trong đền thờ, trong binh pháp, và trong trái tim mỗi người dân Việt.
